تصوير ماهواره اي بخشي از استان تهران:

 

اين تصوير بوسيله ماهواره لندست (landset) مجهز به سنجنده تي.ام(T.M) در تاريخ سوم مهرماه 1365 از ارتفاع 705 کيلومتري گرفته شده است و عمليات انجام شده در روي آن باعث شده که پديده ها به رنگ حقيقي خود نمايش داده شوند. دراين تصوير، شهر تهران در مرکز عکس، شهرهاي شميرانات و ري در شمال و جنوب تهران، شهر کرج در غرب عکس پاکدشت ورامين، مامازند و قرچک بخوبي مشخص اند و شبکه راهها را با اندکي دقت ميتوان تشخيص داد.

در شمال شرق تهران، درياچه سدلتيان و رود جاجرود و در شمال کرج در داخل کوههاي البرز، درياچه سدکرج و رود کرج ديده ميشوند. به پراکندگي کارخانه ها در اطراف جاده کرج و پراکندگي زمينهاي کشاورزي در تهران توجه کنيد. رود جاجرود پس از خروج از کوهها به صورت مخروط افکنه اي وسيع دشت ورامين را ساخته است که بر روي آن مزارع متعددي بوجود آمده است.در شمال شهر تهران، کوههاي البرز و قله توچال آن و در وسعت شرق تهران، ارتفاعات قصرفيروزه ديده ميشوند. از تصاوير ماهواره اي براي پيش بيني هاي هواشناسي، تشخيص ميزان آب رودها و درياچه ها، برآورد ميزان محصولات مختلف کشاورزي و بطور کلي، بهره برداري از منابع زمين و برنامه ريزيهاي محيطي استفاده هاي ارزشمندي ميشود.
(عکس از مرکز سنجش از دور ايران)

درس 1ــ جغرافياي طبيعي استان تهران

استان تهران در کجاي ايران واقع است؟

 

 

 

استان تهران در غرب منطقه دشت کوير و در دامنه هاي جنوبي البرز واقع شده است.

زمين شناسي:

براي سهولت مطالعه و براساس شبيه بودن پديده هاي زمين شناسي، ايران به واحدهاي ساختماني معيني تقسيم شده است. دراين تقسيم بندي استان تهران متعلق به دو واحد است. واحد اول، قسمت شمالي استان است که به واحد ساختماني البرز آذربايجان تعلق دارد و در واحد دوم، قسمت جنوبي آن جزء واحد مرکزي ايران است.گسل سمنان که از حوالي گرمسار تا جنوب ورامين عبور مي کند، اين دو واحد را از يکديگر جدا مي کند. باتوجه به شکل 2، مي بينيد که در اين استان زمينهاي دورانهاي مختلف زمين شناسي وجود دارد اما بيشترين وسعت زمينها و رسوبات متعلق به کواترنري و پس از آن دوره ترشياري (دوران سوم) است.

به شکل 3 نگاه کنيد. پيدايش رشته کوه البرز مربوط به دوره ترشياري است. درياچه مسيله (نمک) و حوض سلطان در استان قم بقاياي يک درياي قديمي است که در گذشته بسيار دور، فلات مرکزي ايران را فراگرفته است. ولي رفته رفته کوچک شده و به وضع فعلي درآمده است.

ناهمواريهاي استان تهران:
تقشه توپوگرافي استان تهران ناهمواريهاي استان تهران:

 

 

ناهمواريهاي استان تهران به سه بخش تقسيم ميشود:
1. کوهستاني
2. پايکوهي
3. دشت ها
کوهستاني: اين ناحيه جزئي از البرز مرکزي است و بطور کلي در قسمت شمالي استان تهران قرار دارد و ارتفاع آن بيش از 1500 متر است. ديواره جنوبي البرز مرکزي کاملاً در استان تهران قرار گرفته ولي قله دماوند ـ که جزئي از ديواره مياني البرز مرکزي است ـ در استان مازندران واقع شده است.ناحيه کوهستاني از نظر سکونت و جذب جمعيت اهميت زيادي ندارد ولي وجود آن از نظر تأمين آب و تعديل درجه حرارت براي نواحي پايکوهي و دشتهاي استان اهميت فراوان دارد.ارتفاعات و قله هاي بلند اين ناحيه بصورت کانونهاي آبگيري دائميف رودهايي را که از اين ارتفاعات سرچشمه مي گيرند، در طول سال تغذيه مي کنند. بدين ترتيب مراکز جمعيتي پايکوهها و دشتهاي جنوبي البرز، بدليل وجود نواحي کوهستاني فوق ميتوانند در فصول گرم و خشک سال، منابع آبي قابل اطيمنان داشته باشند.در اين کوهستانها، قله هايي چون کهار، سياه سنگ، توچالف کلون بسته، پالان گردن و خرسنگ کوه سرچشمه آبگيري بخشي از رودهاي استان ميباشند. 2. پايکوهي : پاي کوههاي جنوبي البرز در استان تهران بدليل وجود مخروط افکنه هاي متعدد در آنها، محل ايجاد شهرها و روستاهاي زياد شده است. وجود رسوبات دانه درشت و دانه ريز در اين مخروط افکنه ها، موجب نفوذ آب به زيرزمين و تشکيل سفره هاي زيرزميني آب شده است و ميتواند آب کشاورزي و آب مورد نياز مردم اين نواحي را تأمين کند. به همين دليل، اين مناطق محل مناسبي براي ايجاد سکونتگاههاي روستايي و شهري شده است. 3. دشت ها: دشتهاي تهران و کرج که در جنوب ارتفاعات البرز (900تا 1500 متر) ارتفاع قرار دارند و از هشتگرد و اشتهارد در غرب تا ورامين در شرق ادامه مي يابند. نيز از محلهاي اصلي تجمع و فعاليتهاي انساني در استان تهران اند.

زراعت در جنوب تهران

مناطق خشك با زمين هاي گچي ونمكي(جنوب شرق استان تهران)

ناحيه كوهستاني گرما بدر- نزديك فشم

 

 

ناحيه كوهستاني در استان تهران

 

 

تهران كوهپايه

 

 

 

ناهمواريها چه نقشي در زندگي مردم استان دارد؟

 

 

استان تهران نسبت به سطح دريا در ارتفاع نسبتاً زيادي قرار گرفته است. در استان تهران، ارتفاع زمين از شمال به جنوب کاهش مي يابد. به همين دليل حتي در سطح شهر تهران نيز تفاوت ارتفاع در شمال شهر (ميدان تجريش حدود 1300متر) و جنوب شهر (ميدان راه آهن حدود 1100متر) محسوس است. اين دوميدان حدود 15 کيلومتر از هم فاصله دارند و در اين فاصله، حدود 200 متر از ارتفاع کاسته شده است. مناطق مسکوني استان تهران بر روي رسوبات و آبرفتهاي البرز با شيب ملايمي قرار گرفته است. بطور کلي بين بلندترين نقاط مرتفع استان تا پايين ترين نقاط آن حدود 3000 متر اختلاف وجود دارد که در تغيير دما و رطوبت در سطح استان بسيار مؤثر است.

آب و هواي استان تهران:

در استان تهران سه عامل جغرافيايي وجود دارد که در آب و هواي استان نقش مؤثري دارند. اين عوامل عبارتند از: رشته کوههاي البرز در شمال، ورزش بادهاي باران زاي غربي و دشت کوير در جنوب استان.عامل ارتفاع در آب و هواي استان تهران نقش اساسي دارد. به همين جهت با کاهش ارتفاع از شمال به جنوب دما افزايش مي يابد. اما ميزان بارندگي کمتر است. متوسط بارش در کوههاي بخش شمالي استان، بيش از 500 ميلي متر است ولي به سمت نواحي جنوبي کاهش مي يابد و در حواشي درياچه نمک قم به 100 ميليمتر ميرسد. در اين استان فصل بارندگي از مهر تا اسفندماه است. ميزان بارندگي در ديماه به حداکثر ميرسد ولي در اوايل بهار کم است. معمولاً در ماههاي مرداد و شهريور باران نمي بارد.گرمترين ماههاي سال، خرداد ، تير، مرداد و سردترين آن، آذر، دي و بهمن است. بطور کلي ميتوان نتيجه گرفت که با افزايش دما، بارندگي کم ميشود و حتي قطع ميشود. باد غالب در اين استان باد غربي است اين بادها هرگاه شدت بگيرند، هواي آلوده را از تهران خارج مي کنند. البته امتداد کوههاي البرز بين تهران و کرج تا حدود زيادي بادهاي غربي را به سمت شهريار منحرف مي کند و مانع تخليه کامل آلودگي ميشود. مگر آن که شدت باد زياد باشد.پس از باد غربي، مهمترين باد در فصل تابستان از سمت جنوب و از داخل کوير به سمت شهر تهران مي وزد و هنگام وزش، موجب انتقال گرماي هواي کوير و حمل گردوغبار آلود گي به سمت شهرهاي استان ميشود. جريان هواي ديگري که در محدوده استان تهرام مي وزد، نسيم کوه به دشت و برعکس است. اين بادها چون ملايم و آرام مي وزند، قدرت پراکنده کردن مواد آلاينده را ندارند ولي روزها، اين مواد را با خود به طرف شمال تهران حرکت مي دهند. مواد آلاينده پس از برخورد با کوههاي بخش شمالي استان در آنجا را که مي مانند و شبها با وزش نسيم کوه به سمت دشت، از شمال به جنوب سرازير ميشوند.

 

درس دوم جغرافياي انساني استان تهران:

سابقه سکونت و فعاليت در استان تهران:

 

 

براساس مطالعاتي که تاکنون انجام شده، کهنترين نشانه از حضور انسان در سطح استان تهران فعلي در ناحيه اطراف «گيلان» دماوند پيدا شده است که به 14000 سال قبل مي رسد. انسان در اينجا غارنشين بوده و در مرحله گردآوري غذا و سپس مرحله شکار به سر ميبرده است.در دوره باستان، ري ـ يا به نوشته يونانيان، راگا ـ اهميت زيادي مي يابد. داريوش در کتيبه بيستون از ري نام برده است. نام و آوازه ري در دوره ساسانيان، به اوج خود ميرسد و هم اکنون نيز آثار متعددي از اين دوره در اطراف ري به جا مانده است. ري تا قرن چهارم هجري، يکي از بزرگترين شهرهاي مشرق زمين بود ولي بعدها در اثر حمله مغول به کلي ويران شد. تهران تا دوره صفويه چندان اهميتي نداشت. دراين دوره شاه تهماسب صفوي دستور داد که در تهران بناهاي تازه اي ايجاد کنند. به رغم اين توجه، هيچگاه تهران به عنوان يک مکان مهم جلوه نکرد تا اينکه آقا محمدخان غاجار در سال 1166 شمسي آن را به پايتختي برگزيد.دراين زمان،شهر تهران15000نفر جمعيت داشت. در اوايل سلطنت ناصرالدين شاه قاجار، جمعيت تهران به90000 نفر رسيد.تهران از چهار مـحله قديمي به نامهاي عودلاجـان (حمله اعيـــان نشين) چالميدان، بازار و سنگلج تشکيل شده بود.هريک از اين محله ها بوسيله يک دروازه به خارج از شهر ارتباط مي يافتند. دروازه ارگ را که در شمال ديوار ارگ واقع شده بود ـ «دروازه دولت» ناميدند. در دوره ناصرالدين شاه قاچار در سال 1250 شمسي، با انجام تشريفات رسمي و مفصل، مراسم احداث خندق و بنياد دروازه هاي جديد تهران صورت گرفت.کار توسعه شهر، پنج سال طول کشيد و تهران را به تقليد از پاريس، هشت گوش و محکم ـ همانند آن شهر ـ ساختند. با اين نقشه زمينهاي وسيعي داخل محدوده شهر قرار گرفت و دور تا دور تهران خندق شد و اين بار، شهر تهران داراي 12 دروازه گرديد.

دوره پهلوي:

 

شهر تهران در آغاز حکومت پهلوي تفاوت چنداني با اواخر دوره ناصرالدين شاه نداشت. خيابان سابق سپه (امام خميني) امروز، از دوره ناصرالدين شاه تا به اين تاريخ، بهترين و مهمترين خيابان شهر به شمار ميرفت. ميدان توپخانه هنوز تنها گردشگاه عمومي شهر بود. خيابان لاله زار نسبتاً حالت و وضع اروپايي داشت و خيابان اسلامبول به منزله مرکز خريد شمال شهر به شمار مي آمد.

 

 

دوره پهلوي از اقداماتي که رضاخان در شهرسازي تهران انجام داد، ايجاد خيابانها بود که به تقليد از شهرهاي اروپايي انجام گرفت. به فرمان او ـ شهرداري تهران ـ که در آن زمان «بلديه» ناميده ميشد. از همان ابتدا به تعريض معابر و خيابانها اقدام نمود و به تدريج، خيابانهاي شهر از دو سو تعريض شد و نام «دارالخلافه» را نيز از روي تهران برداشتند. در سال 1313 شمسي برج و باروي شهر را ـ که از دوره ناصرالدين شاه به دور تهران کشيده شده بود ـ خراب کردند و در مسير ديوارهاي قديمي شهر ـ خيابانهاي جديد ساختند. در نتيجه چهارخيابان بزرگ و مستقيم، که امروزه خيابانهاي انقلاب، کارگر، شوش و 17 شهريور ناميده ميشود ـ به جاي خندقها و ديوارهاي قديمي شهر بنا کردند. پس از آن هم، چنان توسعه شهر با سرعت ادامه يافت. امروزه، شهر تهران بوسيله مناطق بيستگانه شهرداري اداره ميشود.

شروع تغييرات ونوسانات بافت شهري- دوران حكومت پهلوي اول 1310 شمسي

 

 

 

توسعه ي معابر وسطح شهر قبل از شهريور 1320 هجري شمسي

نقشه مناطق بيست گانه ي شهر تهران در سال 1371

 

 

تقسيمات سياسي استان تهران:

 

 

استان تهران از 12 شهرستان و 27 بخش تشکيل شده است.

زندگي شهري:

 

 

 

درسال 1375 جمعيت استان تهران 11 ميليون نفر بوده است که حدود 9 ميليون نفر (81 درصد) از اين جمعيت در نقاط شهري استان سکونت داشته اند. به اين ترتيب، استان تهران بالاترين درصد شهرنشين کشور را در خود جاي داده است. افزايش جمعيت و مهاجرت زياد به تهران، زمينه پيدايش يک «منطقه شهري» وسيع را در اين استان پديد آورده است که شامل يک مادر شهر (شهر تهران) و مجموعه اي از شهرهاي کوچک و شهرکهاي اقماري است که با تهران در ارتباط کارکردي و روزانه هستند. در سال 1375، جمعيت شهر تهران بيش از 8/6 ميليون نفر بوده است. تهران بدليل تمرکز شديد جمعيتي و اقتصادي، به عنوان يک شهر مقدم و مسلط، موجب توزيع نامتعادل رشد اقتصادي و جمعيتي در کشور شده است. تهران جمعيتي بيش از ظرفيت خود پذيرفته و بصورت مداوم توسعه يافته است در سال 1341، مساحت تقريبي شهر تهران 36 کيلومتر مربع بوده که در سال 1351 به 160 کيلومتر مربع افزايش يافته است و از آن پس نيز ـ همچنان با تصرف روزافزون زمينهاي کشاورزي و نواحي روستايي اطراف خود، مساحت خود را مرتباً افزايش داده است.

مهمترين عامل توسعه شهرنشيني دراين استان، توسعه صنعتي است استان تهران قطب صنعتي کشور است و يک سوم کارگاههاي بزرگ صنعتي ايران را در خود جاي داده است. همواره بين توسعه صنعتي و شهرنشيني ارتباط متقابل وجود داشته است. در هر مکاني که بخش صنعت و سپس خدمات وابسته به آن پديد آيد. جمعيت بيشتري به آن جذب ميشود. باتوجه به نمودار زير، ميبينيم که بخض صنعت و خدمات، بيشترين درصد افراد شاغل در استان را تشکيل داده است. از سال 1341 روز صنعتي شدن در ايران آغاز شد و از اين زمان به بعد، شهر تهران به بزرگترين محل براي سرمايه گذاريهاي صنعتي تبديل گرديد. کرج نخستين شهري بود که بطور مستقيم با گسترش شهر تهران شکل گرفت و روبه توسعه نهاد. از آن زمان به بعد بطور مداوم روستاهاي پرجمعيت استان به شهر تبديل شده اند. طي سالهاي 1345 ـ 1335 پاره اي از روستاهاي اطراف تهران چون شهريار، پيشوا و اشتهارد و پس از آن قرچک، اسلام شهر، نظرآباد و هشتگرد بدليل افزايش جمعيت به شهر تبديل شدند. تعداد شهرهاي استان تهران از 25 شهر در سال 1375 به 40 شهر در سال 1379 افزايش يافته است. با تبديل نقاط روستايي به مراکز شهري و تأسيس شهرداري، تقاضا براي تجهيزات و تسهيلات شهري، خدمات مسکن، آب لوله کشي، آموزش و نظاير آن افزايش مي يابد. طي صنعتي شدن تهران، محورهاي صنعتي منشعب از تهران در امتداد جاده هاي کرج، قزوين، ري، ساوه، گرمسار و سمنان شکل گرفتند و به تدريج روند شهرنشيني شديد شد. از اين رو مردم با کمبود مسکن روبه رو شدند و اين امر به رشد بي رويه شهرک در اطراف تهران، کرج و شهريار انجاميد. پديد آمدن شهرکها در حاشيه شهرها، مشکلات زيادي را در امر خدمات رساني به اين شهرکها ايجاد کرده است. از طرفي، در برخي از اين شهرک ها که در محدوده غيرقانوني ساخته شده اند، قيمت مسکن نسبت به تهران ارزانتر است. به همين دليل برخي از مهاجران از ساير شهرها به شهرکهاي استان تهران هجوم آورده اند.

شهرهاي جديد:

يکي از سياستهايي که در دهه 1360 به منظور حل بخشي از مشکلات شهري مورد توجه قرار گرفته، احداث «شهرهاي جديد» بوده است. اين امر بوسيله وزارت مسکن و شهرسازي، به عنوان جلوگيري از مهاجرت به شهرهاي بزرگ و تراکم و توسعه بي رويه آنها در اطراف اين شهرها، پيگيري ميشود. در استان تهران نيز احداث چهار شهر جديد تصويب شده است. ازميان اين شهرهاي جديد براي شهر هشتگرد يک ناحيه صنعتي جهت ايجاد کارخانه ها نيز پيش بيني شده است تا ساکنان اين شهر در همان ناحيه زندگي کنند و براي اشتغال به تهران نيايند.

رديفنام شهرفاصله از تهران(کيلومتر)جمعيت بيش بيني شده (هزار نفر)

زندگي روستايي:

همانطور که گفتيم،يکي از ويژگيهاي استان تهران،تراکم جمعيت شهري و غلبه شهرنشيني نسبت به زندگي روستايي است. روستاهاي پرجمعيت استان تهران بيشتر دو کوهپايه ها البرز و مخروط افکنه ها استقرار يافته اند. بيشتر روستاهاي استان تهران، از نظر شکل، از نوع متمرکز هستند. به علت کوهستاني بودن شمال استان، در اين ناحيه روستاهاي پلکاني مشاهده ميشود. همچنين در امتداد رودهاي کرج، جاجرود و طالقان، چندين روستا گسترش يافته اند.

منابع درآمد روستائيان:

درآمد اصلي روستائيان از راه زراعت و باغداري است. کشت غلات و سبزيها بيشتر در دستهاي استان و باغداري و توليد ميوه بيشتر در مناطق کوهستاني رايج است. در روستاهاي استان تهران علاوه برکشاورزي، دام نيز به روش سنتي و صنعتي پرورش داده ميشود. همچنين در شهرستان دماوند، فيروزکوه و ساوجبلاغ، زنبور عسلي نيز پرورش ميدهند.

تأثير فعاليتهاي صنعتي و شهري بر زندگي روستايي:

در استان تهران، گسترش فعاليتهاي صنعتي و محورهاي صنعتي آن، بر روستاهايي که در مجاورت کارخانه ها هستند، تأثير زيادي گذاشته است. در زير چند نمونه اشاره شده است:• بسياري از روستاهاي اطراف تهران و کرج پذيراي مهاجراني شده اند که در کارگاههاي صنعتي و توليدي مشغول به کار هستند. اين افراد به علت مخارج سنگين مسکن در شهرها، روستا را براي محل سکونت خود انتخاب کرده اند.• با افزايش جمعيت و مهاجرت پذيري، برخي از روستاها به شهر تبديل شده و درنتيجه، تقاضا براي خدمات و تسهيلات شهري مثل آب، برق و خدمات آموزشي و رفاهي افزايش يافته است. • برخي از اين روستاها قبل از تبديل شدن به شهر ـ با وجود تورم جمعيتي شديد ـ نه عنوان شهر را دارند و نه نقش سنتي روستا را دارا هستند. در واقع، مرحله گذار را طي مي کنند. در اين روستاها، هم مشکل توليد کشاورزي عوض ميشود و هم مشاغل جديد صنعتي و خدماتي افزايش مي يابد. همچنين در مصالح ساختماني نوع معماري و بافت روستايي آنها نير تغييراتي بوجود مي آيد و الگوي زندگي و مصرف شهري به داخل روستاها نفوذ ميکند. • برخي از روستاهاي ييلاقي و خوش آب وهوا در ناحيه کوهستاني استان تهران، از سوي ساکنان شهرها براي گذراندن اوقات فراغت و ايرانگردي مورد استفاده قرار گرفته است. به همين دليل، در اين روستاها ساخت و سازهاي فراوان و مراکز خدماتي و مشاغل جديدي پديد آمده است.

زندگي عشايري: در استان تهران تعداد عشاير کوچنده بسيار کم است. شهرستانهاي دماوند، فيروزکوه، شمال شهرستان کرج، محل ييلاق و شهرستانهاي ورامين، شهريار و رباط کريم، محل قشلاق عشاير استان است که برخي از طايفه ها (کلهر، صادقي، شاهسوند، جمالي، پازوکي، هداوند و ...) دراين نواحي به پرورش دام هم به شيوه شباني و هم به شيوه پرواربندي مشغولند. بخشي از پروتئين و گوشت قرمز مورد نياز استان تهران از طريق دامهاي اين عشاير تأمين ميشود.